Στις 27 Σεπτεμβρίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία γιορτάζει την Εξύψωση του Αγίου και Ζωοδόχου Σταυρού του Κυρίου, μία από τις δώδεκα κύριες αργίες του εκκλησιαστικού έτους. Την ημέρα αυτή, οι πιστοί θυμούνται την εύρεση του σταυρού στον οποίο σταυρώθηκε ο Σωτήρας και την επιστροφή του στην Ιερουσαλήμ από την περσική αιχμαλωσία. Η γιορτή τιμά τη θυσία του Χριστού στο σταυρό, τη νίκη του επί της αμαρτίας και του θανάτου.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Σταυρός του Κυρίου βρέθηκε το 326 από τους κόπους της Αγίας Ισαποστόλου τσαρίνας Έλενας, μητέρας του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του Μεγάλου. Φτάνοντας στην Ιερουσαλήμ, άρχισε να ψάχνει για μέρη που σχετίζονται με τα βάσανα, την ταφή και την Ανάσταση του Σωτήρα. Κατά τη διάρκεια των περασμένων αιώνων, καλύφθηκαν με γη και χτίστηκαν με ειδωλολατρικά ιερά, αλλά η μνήμη τους παρέμεινε μεταξύ των Χριστιανών.
Μετά από ανασκαφές κοντά στον Γολγοθά, βρέθηκαν τρεις σταυροί και μια πλάκα με επιγραφή, που κάποτε τοποθετήθηκαν πάνω από το κεφάλι του Σωτήρα. Δεδομένου ότι βρισκόταν χωριστά, δεν ήταν άμεσα δυνατό να προσδιοριστεί ο Σταυρός του Χριστού. Σύμφωνα με το μύθο, ο Άγιος Μακάριος, ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας της Ιερουσαλήμ, πρότεινε οι σταυροί που βρήκε να τοποθετηθούν ένας προς έναν σε μια σοβαρά άρρωστη γυναίκα. Με το πάτημα ενός από αυτά, έλαβε θεραπεία.
Τα νέα της ανακάλυψης του ιερού συγκέντρωσαν πολλούς ανθρώπους. Όλοι ήθελαν να δουν τον Σταυρό και να τον προσκυνήσουν. Τότε ο Άγιος Μακάριος στάθηκε σε ένα υπερυψωμένο μέρος και σήκωσε το σταυρό πάνω από τους ανθρώπους. Οι πιστοί αναφώνησαν ευλαβικά: "Κύριε, ελέησον!"Αυτή η επίσημη αύξηση — η εξύψωση — έδωσε το όνομα στις διακοπές.
Με εντολή του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, χτίστηκε μια εκκλησία της Αναστάσεως πάνω από τους τόπους της Σταύρωσης και της Ανάστασης του Χριστού. Αγιάστηκε το 335. Ο εορτασμός της Εξύψωσης συνδέεται στενά με τη μνήμη της αφιέρωσης αυτού του ναού, τον οποίο η Εκκλησία γιορτάζει την παραμονή της 26ης Σεπτεμβρίου.
Το δεύτερο γεγονός που θυμάται στις διακοπές χρονολογείται από τον 7ο αιώνα. Μετά την κατάληψη της Ιερουσαλήμ, οι Πέρσες πήραν τον Ζωογόνο Σταυρό στη χώρα τους. Στη συνέχεια, ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Ηράκλειος επέστρεψε το ιερό. Ο Θρύλος μας λέει ότι, μεταφέροντας τον Σταυρό στον Γολγοθά, μπόρεσε να συνεχίσει το ταξίδι του μόνο αφού έβγαλε τις βασιλικές του ρόμπες και φόρεσε απλά ρούχα. Αυτή η εικόνα θυμίζει την ταπεινοφροσύνη του Σωτήρα, ο οποίος δέχτηκε οικειοθελώς τα βάσανα για χάρη των ανθρώπων.
Η πνευματική έννοια της Εξύψωσης αποκαλύπτεται με ευγνωμοσύνη στον Θεό για τη σωτηρία του. Τιμώντας τον Σταυρό, οι Χριστιανοί δοξάζουν τον Σταυρωμένο και αναστημένο Κύριο. Το όργανο της οδυνηρής εκτέλεσης έγινε σημάδι νίκης και ελπίδας για αιώνια ζωή. Όπως είπε ο Άγιος Ανδρέας της Κρήτης, "ο Σταυρός υψώνεται για να δοξαστεί ο Χριστός".
Ο σταυρός συνοδεύει έναν Χριστιανό καθ ' όλη τη διάρκεια της ζωής του: φοριέται στο στήθος του και η προσευχή και οι καθημερινές δραστηριότητες αγιάζονται με το σημάδι του σταυρού. Η γιορτή της Εξύψωσης μας καλεί να θυμόμαστε την αγάπη του Θεού, να υπομένουμε δοκιμασίες με πίστη, να αντιστεκόμαστε στην αμαρτία και να υποστηρίζουμε τους άλλους. Η λατρεία του σταυρού γίνεται πλήρης στην επιθυμία να ζήσει σύμφωνα με τις εντολές Εκείνου που έδωσε τον εαυτό του για τη σωτηρία του κόσμου.