Πώς να βρούμε τον πνευματικό πατέρα
Διαβάστε περισσότερα

Πώς να βρούμε τον πνευματικό πατέρα και εξομολογητή; Φυσικά θα ήταν καλό να ήταν ένας σοφός γέροντας ο οποίος θα γνώριζε το θέλημα του Θεού, θα ήταν διορατικός και γεμάτος αγάπη. Για να ήταν ένας τέτοιος άνθρωπος, θα αισθανόσαστε πλησιάζοντας τον αμέσως ένα ιδιαίτερο πεδίο χάριτος. Ωστόσο πρέπει να σας προειδοποιήσω ότι, πιθανώς, η αναζήτηση ενός τέτοιου γέροντα για να γίνει πνευματικός μας πατέρας είναι μάλλον μια υπόθεση απραγματοποίητη, και στην πραγματικότητα δεν είναι καθόλου αναγκαίο να είναι ο πνευματικός μας ένας τέτοιος έμπειρος γέροντας.

Από την άλλη πλευρά δεν κάνει να «ορμήσεις» πάνω σε οποιονδήποτε ιερέα. Αυτό μας προειδοποιεί ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: όταν αναζητούμε για τον εαυτό μας τον καθοδηγητή πρέπει να προσέξουμε ώστε, αντί να βρούμε έναν έμπειρο «κυβερνήτη», να μην πέσουμε σε έναν εντελώς διαφορετικό οδηγό του πλοίου επειδή αυτό μπορεί να έχει καταστροφικές συνέπειες. Γι’ αυτό πρέπει να επιλέξουμε ένα καλύτερο από όλους τους ιερείς τους οποίους γνωρίζουμε και να ξοδέψουμε για αυτή την υπόθεση το χρόνο και τις δυνάμεις μας. Δηλαδή δεν πρέπει, ακολουθώντας έναν εύκολο δρόμο, να ψάχνουμε αυτόν που βρίσκεται πιο κοντά ή αυτόν στον οποίον έρχονται για εξομολόγηση λίγοι άνθρωποι (για να τον πλησιάσουμε πιο γρήγορα), αλλά αυτόν, ο οποίος θα μας βοηθήσει καλύτερα να απαλλαχθούμε από τις αμαρτίες μας και από τα πάθη μας.


Όταν πρόκειται να χαμηλώσουμε το κεφάλι μας στον Κύριο, και να εμπιστευθούμε τον εαυτόν μας σε άλλον, με λογισμό ταπεινοφροσύνης και με κύριο σκοπό να εξασφαλίσωμε την σωτηρία μας, πριν την είσοδό μας στην ζωή της υπακοής, αν τυχόν διαθέτωμε κάποια πονηρία και σύνεση, ας εξετάσουμε ερευνητικά και ας το πω έτσι ας δοκιμάσουμε τον κυβερνήτη. Για να μην πέσουμε σε ναύτη αντί σε κυβερνήτη, σε ασθενή αντί σε γιατρό, σε εμπαθή αντί σε απαθή, σε πέλαγος αντί σε λιμάνι, και έτσι προξενήσουμε στον εαυτό μας βέβαιο ναυάγιο.
(Κλίμαξ Αγίου Ιωάννου Σιναΐτου. Λόγος τέταρτος.7).


Πώς να επιλέξουμε τον καλύτερο πνευματικό πατέρα και ποια είναι τα χαρακτηριστικά του;

Πρώτον, πρέπει να είναι ένας ιερέας που ο ίδιος αγωνίζεται για την σωτηρία και ο ίδιος έχει έναν πνευματικό πατέρα. Γιατί αν ένας ιερέας δεν έχει τον πνευματικό του πατέρα, ασφαλώς δεν θα μπορέσει να βοηθήσει τους άλλους, επειδή αυτοί οι γονείς που οι ίδιοι δεν είχαν ούτε πατέρα ούτε μητέρα, πάντα είχαν δυσκολίες με την ανατροφή των παιδιών τους. Αν ο άνθρωπος δεν έμαθε να ακούει ο ίδιος, πώς μπορεί να το μάθει στους άλλους; Είναι ένα σημαντικό πράγμα. Και βέβαια, ένας ιερέας πρέπει να τηρεί ο ίδιος τους εκκλησιαστικούς κανονισμούς, πρέπει να προσεύχεται, να νηστεύει, να προσπαθεί να ταπεινώνεται, να ζει σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Ένας ιερέας πρέπει να είναι ευλαβής. Μπορεί να μην είναι πάντα τέλειος και σωστός, αλλά πρέπει να επιδιώκει την σωτηρία, τον ζήλο. Και να επιδιώκει τον ζήλο όχι μόνο με τα λόγια στα κηρύγματα, αλλά και με τη ζωή του.

Ένας πνευματικός πατέρας οπωσδήποτε πρέπει να είναι αυστηρός και γεμάτος αγάπη. Η αγάπη και η αυστηρότητα είναι απαραίτητα χαρακτηριστικά ενός καλού πνευματικού. Την συσχέτιση τους μπορείτε να την αντιλαμβάνεστε με διαφορετικούς τρόπους. Αν επιδιώκετε την σωτηρία, αν είστε αποφασισμένος, θα σας βοηθήσει ένας αυστηρός πνευματικός. Από το χρονικό μας είναι γνωστό πως ένας μοναχός είχε έναν αστηρό πνευματικό. Οι υποτακτικοί του συχνά έτρωγαν ξύλο. Και ο ίδιος ο Ακάκιος ο Σιναΐτης συχνά ξυλοκοπιόταν από αυτόν τον πνευματικό. Αλλά ήταν πολύ χαρούμενος από αυτό. Ερχόταν σε έναν πνευματικό αδελφό του και του έλεγε: «Ιδού, σήμερα έφαγα ξύλο» και, δεν το ξέρω, ίσως έδειχνε το χτηπημένο μάτι ή το τραυματισμένο μάγουλο.

Υπάρχουν όμως οι πνευματικοί που δίνουν την ευλογία τους για όλα, τα επιτρέπουν όλα, πάντα χαμογελούν, όλα τα συγχωρούν, αγαπούν, δεν μαλώνουν ποτέ και είναι δείγματα της πραότητας και της ταπεινοφροσύνης. Λοιπόν υπάρχουν ακρότητες. Πρέπει να επιλέξετε αυτόν που σας ταιριάζει. Ένας τέτοιος πνευματικός, που είχε ο Άγιος Ακάκιος, μάλλον δεν θα ταίριαζε σε κανέναν. Από την άλλη πλευρά ένας ιερέας που τα επιτρέπει όλα, δεν παίρνει τίποτα στα σοβαρά, όλα τα συγχωρεί μπορεί και να μην χρειάζεται επίσης. Ωστόσο ένας πνευματικός πρέπει είναι αυστηρός σε κάποιο βαθμό. Και εδώ είναι το ζήτημα: σε ποιο βαθμό. Καλύτερα να βρει ο άνθρωπος διάφορους ιερείς και να κοιτάξει το μέτρο της αυστηρότητάς τους. Όμως η αγάπη και η αυστηρότητα δεν είναι αντίθετα χαρακτηριστικά: ένας στοργικός πνευματικός μπορεί να είναι και πολύ αυστηρός. Αλλά και ο Θεός είναι αυστηρός και κανένας άλλος δεν μας αγαπά τόσο, όσο μας αγαπά ο Θεός.

Βέβαια, ένας πνευματικός έχει ανθρώπινα χαρακτηριστικά τα οποία επίσης έχουν σημασία για τους ανθρώπους. Εκτός από την μόρφωση που έχει ένας ιερέας πρέπει να προσέχετε ποιες ιδιότητες του χαρακτήρα του είναι ισχυρές και θετικές. Υπάρχουν άνθρωποι που αγαπούν τους αστείους πνευματικούς, υπάρχουν άλλοι που αντιθέτως αγαπούν τους ήρεμους και ταπεινούς πνευματικούς. Υπάρχουν διάφοροι χαρακτήρες. Γι’ αυτό πρέπει να ψάχνετε για ένα τέτοιον πνευματικό πατέρα που θα σας ταίριαζε κατά το μέτρο της αυστηρότητας και κατά το μέτρο του χρόνου που μπορεί να σας αφιερώσει. Ο πνευματικός πρεπει να είναι πρόθυμος να απαντά στις ερωτήσεις σας και να σας αφιερώνει τον χρόνο του. Καλύτερα να επιλέξετε αυτόν που σας ταιριάζει περισσότερο.

Δεν κάνει να μην τιμάμε τον πνευματικό μας πατέρα. Πρέπει να τον υπακούμε, να τον αγαπάμε και να τον φροντίζουμε. Αν εμφανίζεται η ζήλεια, η ευθιξία, αυτή είναι ένδειξη της λανθασμένης στάσης απέναντι στον πνευματικό. Χρειάζονται καλές σχέσεις μεταξύ των μελών μιας μετανοημέηνης οικογένειας επειδή ο κάθε πνευματικός αποκτά κάποια μετανοημένη οικογένεια, τα μέλη της είναι τα πνευματικά του τέκνα, και απαιτείται να ζουν και αυτά εν ειρήνη. Απαιτείται μια κοινότητα που ενώνει τους ανθρώπους, αν και αυτό δεν γίνεται συχνά. Εν πάση περιπτώσει είναι φυσικό να υπάρχει μια τέτοια κοινότητα μια πνευματική οικογένεια, που ενώνεται γύρω από τον πνευματικό.

Πρέπει να θυμόμαστε ότι ένας πνευματικός χρειάζεται για την πνευματική καθοδήγηση, άλλα όχι για την γλυκειά κοσμική επικοινωνία. Δεν επειτρέπεται να κάνουμε παρέα με τον πνευματικό επειδή εδώ υπάρχει κάποιος κίνδυνος (ιδιαίτερα για τις ανύπαντρες γυναίκες), αν γεννιέται κάποια προσήλωση στον πνευματικό. Ίσως αυτό δεν έχει κανένα κακό,όμως όταν στις σχέσεις αυτές εμφανίζεται κάποια εγκαρδιότητα, τότε στις μέρες μας συμβαίνουν πολύ δυσάρεστες ιστορίες. Πρέπει οπωσδήποτε να έχουμε υπόψη: ένας πνευματικός είναι άνθρωπος, και όχι άγγελος, και πρέπει να ξέρουμε να δημιουργούμε τις πνευματικές επαφές, και όχι τις καρδιακές. Πρέπει να το θυμόμαστε πάντα.

Εάν για το παρόν δεν μπορείτε ακόμα να επιλέξετε έναν πνευματικό πατέρα, τον οποίο μπορείτε να εμπιστευτείτε, θα σας συμβούλευα πρώτα να επιλέξετε έναν καλό ιερέα, ο οποίος θα εκπληρώνει τα καθήκοντα πνευματικού σας. Ή έναν προσωρινό εκπληρωτή των καθηκόντων πνευματικού. Και παρόλο που δεν μπορείτε ακόμα να τον εμπιστευτείτε εντελώς, καλύτερα να εξομολογείστε σε κάποιον ιερέα και να προσπαθείτε να τον υπακούσετε. Και να παρατηρείτε κατά πόσο σας βοηθούν οι συμβουλές του, κατά πόσο αντέχετε την σοβαρότητα του, κατά πόσο η πραότητα του σας χαλαρώνει και ίσως σας κάνει αδιάφορους για την διόρθωση της ζωής. Και δεν πρέπει να συμφωνήσετε μαζί του: «Εσείς θα είστε ο πνευματικός μου πατέρας, και εγώ θα είμαι το πνευματικό σας τέκνο». Καλύτερα να μην βιάζεστε σε αυτή την υπόθεση. Αυτό πρέπει να εμφανιστεί μόνο του σε μια εξέλιξη των πνευματικών επαφών. Επιτέλους δεν πρέπει η πρωτοβουλία σε αυτή την υπόθεση να έρχεται από τον πνευματικό (Εσύ τώρα είσαι το πνευματικό μου τέκνο), δεν πρέπει επίσης να είναι μια «σύναψη συμφωνίας» (Εγώ δεσμεύομαι να είμαι το πνευματικό σας τέκνο», υπογράφετε, βάζετε σφραγίδα και τέρμα, σύμφωνοι). Αυτό πρέπει να διαμορφωθεί μέσα στην ίδια την εξέλιξη των επαφών σας.

Πολύ συχνά ένας ιερέας νομίζει ότι δεν έχει το δικαίωμα να αποκαλεί τον εαυτό του πνευματικό πατέρα και αυτό είναι σωστό. Το Ευαγγέλιο λέει αυτό άμεσα: «Μην αποκαλείτε τους εαυτούς σας πατέρες, επειδή ένας είναι ο Πατέρας σας ο Ουράνιος». Όμως εμείς έχουμε το δικαίωμα να αποκαλούμε έτσι αυτούς που σεβόμαστε και τιμάμε. Και όπως αποκαλούμε τον πατέρα πατέρα, έτσι και τον πνευματικό, που μας βοηθάει στον πνευματικό αγώνα, μπορούμε να τον αποκαλούμε πνευματικό μας πατέρα, και τον εαυτό μας να τον θεωρούμε πνευματικό τέκνο του.

Εσείς όμως να μην δεχτείτε να σας αποκαλούν «δάσκαλε μου». Ένας είναι ο δάσκαλος μας, ο Χριστός κι εσείς όλοι είστε αδελφοί. Και πατέρα σας μην ονομάσετε κανέναν στη γη, γιατί ένας είναι ο Πατέρας σας: ο Ουράνιος. Μην ονομαστείτε «ηγήτορες», γιατί ο ηγήτορας σας είναι ένας: ο Χριστός. Ο πιο σπουδαίος από σας να είναι υπηρέτης σας. Γιατί όποιος υψώσει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί κι όποιος ταπεινώσει τον εαυτό του θα υψωθεί» (Κατά Ματθαίον, 23: 8 – 12).

Αν ο ιερέας σας αναγνώρισε ως πνευματικό τέκνο του (δεν είναι αναγκαίο να γίνει αυτό μέσω της ρητής απόφασης) δηλαδή αν αυτές οι σχέσεις ξεκίνησαν, τότε βέβαια πρέπει να του διηγηθείτε όχι μόνο τις αμαρτίες σας. Επειδή κατά την εξομολόγηση ένας άνθρωπος μιλάει μόνο για τις αμαρτίες του (αλλά συμβαίνει και το αντίθετο δηλαδή μιλάει για οτιδήποτε άλλο εκτός από τις αμαρτίες του), και ο ιερέας, ιδιαίτερα ένας άπειρος, μπορεί να βγάλει το συμπέρασμα για τον εξομολογούμενο: «Να, πόσο αμαρτωλός είναι», αλλά αυτός ο αμαρτωλός μπορεί να είναι πολύ καλός σε πολλά πράγματα στη ζωή! Ο πνευματικός πρέπει πρώτα από όλα να λύνει τις αμαρτίες σας, αλλά επίσης πρέπει να κατανοεί το σύνολο των ενδιαφερόντων σας στη ζωή ώστε να σας προσανατολίσει σωστά: πώς ζείτε, ποιες είναι οι απόψεις σας, ποια είναι η ιστορία σας, πώς στραφήκατε στον Θεό, ποιοι ήταν οι γονείς σας, πως περάσατε τα παιδικά σας χρόνια, με ποιον κάνατε παρέα, ποια βιβλία διαβάζετε. Για παράδειγμα, εγώ αρχίζω να καταλαβαίνω έναν άνθρωπο καλύτερα, όταν γνωρίζομαι με τους δικούς του. Οι απλοί ιερείς θα σας καταλάβουν καλύτερα από το περιβάλλον σας, από τους ανθρώπους με τους οποίους συναναστρέφεστε, και τότε θα μπορέσουν να σας βοηθήσουν να ζείτε μια δίκαια ζωή. Γι’ αυτό, αν ξεκινούν τέτοιες μόνιμες επαφές με έναν ιερέα, απαιτείται να σας γνωρίσει περισσότερο, πρέπει να βρείτε καιρό να του τα διηγηθείτε όλα, να τον συμβουλευτείτε, να τα συζητήσετε όλα μαζί του. Καλό είναι να προσκαλέσετε αυτόν τον ιερέα στο σπίτι σας, να μαζευτείτε όλοι μαζί τα μέλη της οκογένειας σας, οι συγγενείς, οι φίλοι να ετοιμάσετε ερωτήσεις για τα επίκαιρα για σας θέματα. Και τότε ο ιερέας θα μπορέσει να σας βοηθήσει περισσότερο.

Αν είχατε εξομολογηθεί άλλοτε, και όταν ένας άλλος ιερέας γίνεται ο πνευματικός σας, απαιτείται να του διηγηθείτε πιο λεπτομερώς για την πνευματική σας πορεία, για τα ελαττώματα σας, για τους προηγούμενους ξεπεσμούς σας, που είχατε πριν τον γνωρίσετε. Βέβαια, είχατε μετανοήσει για αυτές τις αμαρτίες, αλλά αυτός πρέπει να μάθει αυτές τις πνευματικές πληγές, που είχαν απομείνει στην ψυχή σας μετά από τα βαριά αμαρτήματα. Βέβαια, καλύτερα να έχουν οι σχέσεις σας με τον πνευματικό από μια πλευρά μια αυστηρότητα, και από την άλλη μία απλότητα. Και πρέπει να ρωτάτε τον ιερέα για όλα αυτά που σας ενδιαφέρουν, σας ανησυχούν και σας προβληματίζουν. Να τον ρωτάτε ακόμα και για μικροπράγματα αν έχετε ανάγκη. Αν λέει: «Να αποφασίσεις μόνος σου», τότε να αποφασίσετε μόνος σας. Αν λέει,ας πούμε, ότι δεν πρέπει να ρωτάτε τότε μην ρωτάτε. Αλλά καλύτερα να ρωτήσετε. Και στην εξέλιξη αυτών των σχέσεων αυτός θα μάθει τα πάντα για σας, και εσείς θα ξέρετε τι να κάνετε.

Αν εμφανίζεται κάποια διανοητική απορία για τον πνευματικό σας, καλύτερα να την συζητήσετε με τον δικό του πνευματικό πατέρα. Επειδή δεν μπορούμε πάντα να πούμε σε έναν ιερέα ποιες σκέψεις έχουμε για αυτόν, και δεν μπορούμε πάντα να εκφράσουμε τη γνώμη μας για τις ιδέες του. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να μιλήσετε με τον πνευματικό του, αλλά αν δεν τον γνωρίζετε, να μιλήσετε με έναν άλλο έμπειρο ιερέα. Όμως καλύτερα να μην απευθυνθείτε στον προϊστάμενο αυτού του ναού επειδή συλλειτουργούν και ζουν σαν μια οικογένεια, και μια τέτοια συζήτηση μπορεί να έχει δυσάρεστες συνέπειες».

Οι ακροατές άρχισαν να βάζουν διάφορες ερωτήσεις, και ο Δεσπότης έδωσε εξαντλητικές απαντήσεις:

- Πώς να βρει κανείς έναν πνευματικό;

Πρέπει να προσεύχεστε στον Θεό. Λένε πως ένας πνευματικός στέλνεται από την Μητέρα του Θεού. Πρέπει να προσεύχεστε στον Θεό και να παρακαλάτε ώστε η Μητέρα του Θεού να σας υποδείξει αυτόν που θα γίνει ο πνευματικός σας. Να προσεύχεστε οπωσδήποτε.

- Και πώς να μάθω αν έχει ένας ιερέας τον πνευματικό; Να πλησιάσω απλά και να ρωτήσω;

Αν έχετε ήδη τον πνευματικό δεν ρωτάτε γι’ αυτό. Τότε δεν πρέπει να ρωτάτε τίποτα γι’ αυτό, πρέπει να τον εμπιστευτείτε και να τον ακούτε με πίστη. Αλλά αν ακόμα αναζητάτε πνευματικό αυτή η ερώτηση είναι εύλογη. Μπορείτε να ρωτήσετε άλλους ενορίτες. Αυτό το ζήτημα είναι σπουδαίο, επειδή αν εμφανίζονται τα προβλήματα με τον ιερέα (και αυτά καμιά φορά πραγματικά εμφανίζονται), τότε πρέπει να λυθούν με την βοήθεια του πνευματικού του ιερέα.

- Τι να κάνω αν ο πνευματικός μου δεν δίνει νουθεσίες;

Υπάρχουν ιερείς που είναι πολύ σεμνοί και ταπεινοί, πολύ καλοί. Και αυτοί θεωρούν τον εαυτό τους ανάξιο να δίνουν νουθεσίες. Γι’ αυτό μετά την εξομολόγηση πρέπει πάντα να ρωτάτε: «Παππούλη, τι πρέπει να κάνω για να μην ξανακάνω τα αμαρτήματα;» Νομίζω είναι ένας αναγκαίος κανονισμός για την εξομολόγηση. Και μετά πρέπει να υπακούσετε. Και να προσευχηθείτε ώστε ο Θεός να αποκαλύψει μέσα από τον εξομολογητή σας τι πρέπει να κάνετε. Όμως αν ένας άλλος εξομολογητής, και όχι ο πνευματικός σας, σας βάζει τα επιτίμια, μπορείτε βέβαια να εκπληρώσετε αυτά τα επιτίμια, αν και δεν έχουν κάποια ιδιαίτερη δύναμη. Τα επιτίμια μπορεί να τα βάζει σε έναν άνθρωπο μόνο ο Πνευματικός του.

- Υπάρχει διαφορά μεταξύ του ορισμού «πνευματικός» και «πνευματικός πατέρας»;

Μερικοί ξεχωρίζουν αυτούς τους ορισμούς, μερικοί θεωρούν ότι αντιστοιχούν ο ένας στον άλλον. Μπορούμε να πούμε, ότι ο πνευματικός πατέρας είναι κάτι περισσότερο από τον απλό πνευματικό. Τότε ο πνευματικός είναι ο άνθρωπος στον οποίο εξομολογείσαι, και ο πνευματικός πατέρας σε γέννησε, σε βάπτισε και σε βοήθησε να έρθεις στον Θεό και να ξαναγεννηθείς.

- Τι μπορεί να κάνει κανείς αν ένας έφηβος δεν θέλει να εξομολογείται;

Και τι να του κάνουμε; Μπορούμε να τον αγαπάμε, να τον παρακαλούμε, αλλά πρέπει να το κάνουμε με διακριτικότητα, ώστε οι ενέργειες μας να μην τον απομακρύνουν. Στις επαφές με τους συναθρώπους μας πρέπει να καθοδηγούμαστε με την αρχή: «να μην βλάψεις τον άλλον». Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί εδώ.

- Ένα παιδί επίσης πρέπει να έχει πνευματικό;

Αν ένα παιδί έχει καλό πνευματικό, αυτό είναι η εγγύηση πως θα περάσει την δύσκολη εφηβική ηλικία χωρίς μεγάλα προβλήματα. Όταν ένα παιδί δεν υπακούει τους γονείς του, αλλά σέβεται τον πνευματικό του, ο πνευματικός μπορεί επικοινωνώντας μαζί του να το βοηθήσει να περάσει αυτό το επικίνδυνο χάσμα. Η επικοινωνία με έναν ιερέα, ο οποίος δεν γνωρίζει αυτόν και τους γονείς του (και δεν επικοινωνεί μαζί τους) θα είναι μόνο μια τυπικότητα. Ένας ιερέας πρέπει να διατηρεί την επαφή με το παιδί, και το παιδί πρέπει να νιώθει ότι ο ιερέας τον αγαπά, τον γνωρίζει ιδιαίτερα, τον βοηθά. Μπορεί το παιδί να ακούσει μόνο μερικές λέξεις, φράσεις, αλλά εντούτοις πρέπει να βλέπει στον ιερέα τον πατέρα. Και τότε αυτό θα βοηθήσει να διατηρηθεί η αγάπη του προς τον Θεό και χάρη στον ιερέα διατηρηθεί η σχέση του παιδιού με την Εκκλησία. 

Και αν ακόμα ο έφηβος φύγει, θα επιστρέψει στην Εκκλησία επειδή θα θυμηθεί αυτή την αγάπη: θα θυμηθεί ότι όταν του μιλούσε ο ιερέας στην εξομολόγηση, τον αγαπούσε, τον συγχωρούσε, τον βοηθούσε, τον υποστήριζε, τον παρηγορούσε, τον ενθάρρυνε, τον προειδοποιούσε, του έλεγε κάτι σπουδαίο. Είναι πολύ σημαντικό να έχει ένα παιδί ένα πνευματικό.

- Αποδεικνύεται ότι πρώτα πρέπει να βρω τον πνευματικό για τον εαυτό μου και μετά για το παιδί μου;

Είναι καλό βέβαια να είναι ένας πνευματικός και για τους γονείς και για το παιδί. Αλλά πρέπει να είστε προσεκτικοί, επειδή το παιδί, όταν δεν συμπεριφέρεται σωστά, μπορεί να σκεφτεί ότι ο ιερέας μιλάει στους γονείς του για τις αμαρτίες του. Ή να σκεφτεί ότι οι γονείς μιλάνε στον ιερέα για τις αμαρτίες του.

Το να αναθρέψει κανείς ένα παιδί χωρίς πνευματικό είναι πολύ δύσκολο πράγμα, και οι γονείς χρειάζονται τις συμβουλές του πνευματικού για το τι πρέπει να κάνουν με το παιδί τους.